De vrouwelijke seksuele respons

De vrouwelijke seksuele respons

Iedere gezonde vrouw en iedere gezonde man kan op seksuele prikkels reageren. Hoewel deze reactie bij geen twee mensen hetzelfde verloopt, is het fysiologische grondpatroon ervan voor alle mensen gelijk, ongeacht hun sekse.

Seksuele activiteit brengt in het menselijk lichaam nogal wat veranderingen teweeg: de spierspanning neemt toe, bepaalde organen zwellen op, de hartslag wordt sneller, de bloeddruk hoger, en zo zijn er meer tekenen waaruit blijkt dat de seksuele opwinding stijgt, tot het moment waarop de spanning breekt in een prettig aanvoelende reeks spiersa- mentrekkingen die we orgasme noemen, waarna men zich bevredigd en ontspannen voelt.

Deze lichamelijke veranderingen heeft de mens natuurlijk altijd al waargenomen, maar wat er eigenlijk werkelijk gebeurde leerde men pas nadat, nog maar vrij kort geleden, onderzoekers de menselijke seksuele respons in het laboratorium waren gaan volgen en vastleggen. Het pionierswerk van Kinsey en zijn medewerkers van het Institute for Sex Research te Bloomington, Indiana, en van Masters en Johnson van de Reproductive Biology Research Foundation te St. Louis, Missouri, heeft ons heel wat nieuwe inzichten verschaft en aangetoond dat veel van onze traditionele opvattingen over seksualiteit onhoudbaar waren.

Vooral voor vrouwen is het belang van dit onderzoek onzegbaar groot. In onze westerse cultuur hebben vrouwen zeer lang te lijden gehad onder een moraal waarin ze hun seksualiteit in geen enkel opzicht konden ontplooien. Iedereen nam zonder meer aan dat mannen een sterke ‘geslachtsdrift’ hadden die ze moesten bevredigen. Van vrouwen dacht men daarentegen dat ze geen sterke seksuele gevoelens konden hebben. Hun enige biologische functie die geaccepteerd werd was kinderen krijgen. Mannen werd dan ook meestal nogal wat seksuele vrijheid gegund, terwijl men alles in het werk stelde om te voorkomen dat vrouwen zich met buitenechtelijke, niet op voortplanting gerichte sex gingen bezig houden. Mannen mochten plezier hebben van hun seksualiteit; vrouwen werd geleerd dat seksuele lust iets onfatsoenlijks was. (Zie ook De mannelijke en vrouwelijke sociale rol’).

Deze zogenaamde dubbele moraal voor mannelijk en vrouwelijk seksueel gedrag heeft enkele zeer vervelende gevolgen gehad, niet alleen voor de geestelijke volksgezondheid, maar ook voor het lichamelijk welzijn van de vrouw. Veel vrouwen hebben bijvoorbeeld nog altijd moeite met het ontwikkelen van hun seksuele reactievermogen; veel vrouwen gaan door het leven zonder ooit te beseffen wat hun erotische mogelijkheden zijn. Terwijl haast iedere man na wat prikkeling een orgasme krijgt, zijn er veel vrouwen die betwijfelen of ze ooit zover zullen komen. Sommige vrouwen hebben nun eerste orgasme pas na een seksuele ervaring van jaren.

Behalve in zeldzame gevallen van invaliditeit of z,ekte, hebben deze merkwaardige en onnodige Problemen duidelijk te maken met de manier waarop vrouwen in onze maatschappij worden opgevoed. Jonge meisjes wordt geleerd om hun seksuele gevoelens zelfs voor zichzelf verborgen te houden, om toch maar vooral ‘netjes’ en ‘fatsoenlijk’ te zijn. Ze mogen er wel romantische en symbolische antasieën op nahouden, maar ze mogen niet hun zmtuigelijke vermogens ontwikkelen die deze vage verlangens in realiteit zouden kunnen omzetten. Wet gevolg van dit onderdrukken van gevoelens kan zijn dat het onmogelijk wordt om normaal seksueel te functioneren. (Zie ook ‘Seksueel onvermogen’).

Eeuwenlang werd deze abnormale situatie aanvaard als ‘natuurlijk’ en onontkoombaar. De seksuele bevrediging van een vrouw werd niet als een bereikbaar doel beschouwd en werd zelfs niet gewild. Mensen die iets tegen de dubbele moraal wilden doen werden tegengewerkt door mensen die beweerden dat de ongelijkheid tussen de seksen ‘van God gegeven’ was, of de tegenwerking kwam van mensen met poëtische ideeën over ‘het eeuwige mysterie vrouw’. In onze tijd neemt de vraag naar seksuele gelijkheid echter toe, en de laatste tien jaar is de vrouwenemancipatie een heel eind gevorderd. Een deel van deze vooruitgang is te danken aan wetenschappelijk onderzoek van de seksualiteit. Het staat nu onomstotelijk vast dat vrouwen een even grote, en in sommige opzichten zelfs grotere, seksuele potentie hebben dan mannen. Ook dat de seksuele respons bij beide seksen in wezen hetzelfde verloopt. In een wereld zonder vooroordelen zouden deze ontdekkingen niet erg bijzonder zijn geweest. Er wordt alleen in bevestigd wat al lang duidelijk geweest had moeten zijn: de meeste verschillen tussen mannen en vrouwen zijn niet zo zeer aangeboren, dan wel aangeleerd, en met name seksueel gedrag is sterk bepaald door invloeden van buitenaf.

We weten nu dat zowel mannen als vrouwen seksueel kunnen reageren op dezelfde zintuiglijke prikkels. Bij alle menselijke seksuele opwinding zijn dingen als voelen, horen, zien, ruiken en proeven van groot belang. Vrouwen zowel als mannen hebben een speciale gevoeligheid in doorgaans dezelfde delen van het lichaam, en kunnen dezelfde erogene zones ontwikkelen. Omdat deze zaken al in een andere paragraaf besproken zijn, hoeven ze hier niet te worden herhaald. (Zie voor details ‘De mannelijke seksuele respons’). Wel is het misschien goed om hier nog eens met nadruk te stellen dat er tussen de vrouwelijke en mannelijke seksuele respons maar een paar verschillen zijn die niet door invloeden van buitenaf zijn ontstaan. Zo is bijvoorbeeld vastgesteld dat de gemiddelde vrouw minder snel met uitsluitend fantasiebeelden te prikkelen is. Vrouwen zijn in het algemeen sneller afgeleid, ook wanneer ze seksueel opgewonden zijn, en velen van hen komen alleen door lichamelijke prikkeling tot een orgasme. (Er zijn uitzonderingen op deze regel. Sommige vrouwen zijn in staat na alleen psychische prikkels een orgasme te krijgen). De overige biologische verschillen worden hierna beschreven. De volgende beschrijving van de menselijke seksuele respons is niet bedoeld als norm of ideaal voor seksuele prestaties. Het is uitsluitend de bedoeling om vrouwen en mannen wat algemene informatie te verstrekken over de fysiologische processen die zich bij seksuele activiteit kunnen voltrekken. Persoonlijke varianten zijn altijd te verwachten. Maar de voornaamste reacties bij één bepaalde vrouw blijven meestal haar leven lang gelijk, en het maakt geen verschil of deze reacties ontstaan door zelfbevrediging of geslachtsgemeenschap, in welke vorm dan ook. (Zie ‘Vormen van seksuele activiteit’). Psychisch kunnen deze ervaringen een heel verschillend effect hebben, maar de lichamelijke reacties veranderen niet.

De vier fasen van de menselijke seksuele respons

Elders is al gezegd dat de mannelijke en vrouwelijke seksuele respons in wezen niet veel verschillen. Er zijn een paar duidelijke verschillen, maar die zijn niet essentieel. Het lijkt dan ook zinnig om te spreken van een fundamentele menselijke seksuele respons en van mannelijke en vrouwelijke varianten hierop.

Bij seksuele activiteit ondergaat het menselijk lichaam een aantal fysiologische veranderingen die een bepaald, vast patroon hebben. Heel eenvoudig gezegd gaat het bij dit patroon in feite om eerst het opbouwen en dan het loslaten van spanning. Maar om het proces in kwestie beter te kunnen begrijpen, hebben diverse onderzoekers de menselijke seksuele respons niet in slechts twee, maar in drie en vier verschillende fasen onderverdeeld. Voor de volgende beschrijving van de vrouwelijke seksuele respons is uitgegaan van de vier-fasen indeling van Masters en Johnson. (Voor de toepassing van dit model bij mannen zie ‘De mannelijke seksuele respons’).

1. De opwinding

Vroeger dacht men dat vrouwen langzamer op seksuele prikkels reageerden dan mannen. Dat is echter onjuist. Niet alleen mannen, ook vrouwen kunnen zeer snel seksueel opgewonden raken, en sommige vrouwen kunnen binnen enkele minuten één of meer orgasmes krijgen. Er zijn zelfs vrouwen die al 15 á 30 seconden na het begin van de coïtus een orgasme hebben. Maar vrouwen schijnen in de eerste opwindingsfase sneller af te leiden te zijn dan mannen en meer afhankelijk van een continue, directe lichamelijke prikkeling. Daarom schijnen veel vrouwen voor een orgasme tijdens een coïtus meer tijd nodig te hebben dan hun mannelijke partners, die hun opwinding kunnen rekken of intenser maken met behulp van psychische factoren. Vrouwen zijn in het algemeen minder gauw te prikkelen door beelden en geluiden alleen, of door erotische fantasieën en verwachtingen. Daarentegen geldt dat, wanneer de gemiddelde vrouw in staat is zich te concentreren op een door haar zelf gekozen manier van prikkeling (bijvoorbeeld bij zelfbevrediging), zij net zo snel een orgasme krijgt als de gemiddelde man.

Het eerste en duidelijkste teken van seksuele opwinding bij vrouwen is het vochtig worden van de vagina. Ter voorbereiding op de coïtus begint de gehele vaginawand, bij voldoende prikkeling, een helder vocht af te scheiden. Zonder dit vocht zou het inbrengen van de penis in de vagina voor beide partners pijnlijk kunnen zijn. (Het overeenkomstige eerste teken van seksuele opwinding bij de man is het stijf worden van de penis. Dus, terwijl de penis zich gereed maakt om de vagina binnen te gaan, maakt de vagina zich gereed om de penis te ontvangen). Bij aanhouden van de prikkeling wordt het bovenste tweederde deel van de vagina zowel langer als breder en ontstaat er een soort tent- of balloneffect. (In niet opgewonden toestand is de vagina een buis waarvan de wanden tegen elkaar liggen). Tegelijkertijd verandert de kleur van de vagina van het normale purperrood in diep purper. In de volgende fasen wordt deze kleur nog donkerder.

VERANDERINGEN IN DE UITWENDIGE GESLACHTSORGANEN

DE SEKSUELE RESPONS BIJ DE VROUW

I n onze tijd is de cyclus van de seksuele respons voor het eerst onderzocht en beschreven als de ‘orgastische formule’ door Wilhelm Reich. Hij was ook degene die met een indeling in vier fasen kwam:

1. de mechanische spanning,

2.  de bio-elektrische lading,

3. de bio-elektrische ontlading en

4. de mechanische ontspanning. (W. Reich,Die Funktion des Orgasmus(1927-1942).

Nog niet zo lang geleden hebben Masters en Johnson deze fasen nieuwe namen gegeven: 1. de opwindingsfase, 2. de plateaufase, 3. het orgasme en 4. de ontspanningsfase. Bovendien kwamen zij met het idee voor de invoering van een vijfde fase, de refractaire periode. Hier wordt in vier afbeeldingen de seksuele respons van de vrouwelijke geslachtsorganen volgens Masters en Johnson weergegeven. In feite is het gehele lichaam bij deze respons betrokken. (Zie voor een uitgebreide beschrijving de voorgaande tekst).

De reactie van de grote schaamlippen (de buitenste lippen van de vulva) verschilt en is afhankelijk van het feit of de vrouw kinderen heeft gehad of niet. Heeft ze geen kinderen gehad dan trekken de grote lippen bij seksuele opwinding vlak uiteen en wordt de vaginaalopening zichtbaar. De grote lippen van een vrouw die kinderen heeft gehad zijn daarentegen vrij groot, en worden als gevolg van bloedstuwing nog groter. Maar ook bij deze vrouwen wordt de vaginaalopening zichtbaar. De kleine schaamlippen (de binnenste lippen van de vulva) zwellen op bij alle vrouwen, en worden tenslotte ook diep rood. De clitoris wordt groter naarmate het weefsel zich met bloed vult. Doorgaans is dit groter worden van de clitoris het duidelijkst te zien aan de doorsnede, niet zo zeer aan de lengte. Ook de baarmoeder begint op te zwellen en tilt zich in de buikholte omhoog. Dit draagt bij tot het hierboven genoemde langer worden van de vagina.

Tijdens seksuele opwinding gaan de tepels omhoog staan; hierin komt gedurende de andere fasen geen verandering. Maar omdat al snel ook de tepelhof en de hele borst zwelt, door het vollopen van de aderen met bloed, wordt deze tepelerectie minder goed zichtbaar. Verder zijn er als gevolg van het toenemen van de seksuele spanning willekeurige en niet willekeurige spiersamentrekkingen in verschillende lichaamsdelen, wordt de hartslag sneller en stijgt de bloeddruk.

Naast alle hier genoemde tekenen van toenemende seksuele opwinding hebben de meeste vrouwen ook een zogenaamde sex-blos, dat wil zeggen kleurt de huid zich rood, beginnend in de maagstreek en zich uitbreidend tot over de borsten en de hals. Deze sex-blos duurt tot na het orgasme.

2-  De plateaufase

De plateaufase is in feite niet meer dan de voortzet- t]ng van de opwindingsfase. Het woord plateau Wordt gebruikt om aan te geven dat de opwinding een bepaald niveau heeft bereikt dat tot het moment van orgasme gehandhaafd blijft.

In deze fase wordt het bovenste tweederde deel van de vagina nog maar weinig langer en breder. Het onderste derde deel wordt bloedrijk. Daardoor Wordt dit deel van de vagina, dat in de opwindings- fase misschien wat is verwijd, duidelijk nauwer. Dit vuilen met bloed en strakker worden van het onderste derde deel van de vagina is door Masters en Johnson ‘het orgasmeplateau’ genoemd. (Het woord ‘plateau’ heeft hier niet te maken met ‘pla- teau’-fase, maar met de vorm van de zwelling in de Vagina - noot red).

(5. REFRACTAIRE PERIODE)
Het is mogelijk dat er ook bij vrouwen een zogenaamde refractaire periode is, dat wil zeggen een korte periode na een orgasme waarin ze niet in staat zijn om op een hernieuwde seksuele prikkeling te reageren. Maar dit is niet altijd eenvoudig na te gaan, omdat veel vrouwen snel achtereen meerdere orgasmes kunnen krijgen.

Terwijl de grote schaamlippen in de plateaufase verder niet veranderen, blijven de kleine schaamlippen donkerder worden, vooral bij vrouwen die al een kind hebben. Deze duidelijke kleurverandering geeft aan dat het orgasme nadert. Wanneer eenmaal een bepaald opwindingsniveau is bereikt verdwijnt de clitoris onder het clitoriskapje en is dan voor directe prikkeling door de vrouw of haar partner onbereikbaar geworden. (Vroeger is niet altijd begrepen dat dit verdwijnen van de clitoris een toenemen, niet een minder worden van de seksuele opwinding betekende). De klieren van Bartholin (overeenkomend met de bulbourethrale klieren bij de man) scheiden soms in de plateaufase of laat in de opwindingsfase een klein beetje vocht af. Ook de baarmoeder trekt nog meer in de buikholte omhoog en wordt nog groter.

De borsten bereiken tijdens de plateaufase hun maximale grootte en de sex-blos, zo die er is, wordt soms nog duidelijker over een nog groter deel van het lichaam. De willekeurige en onwillekeurige spierspanning in het gehele lichaam neemt flink toe. Hartslag en ademhaling worden sneller en de bloeddruk stijgt.

3. Het orgasme

Een orgasme (Grieks orgasmos:wellustige opwinding) is het plotseling loslaten van alle spier- en zenuwspanning op het toppunt van seksuele opwinding. Het is het meest intense lichaamsgenot dat de mens kan hebben en het is een ervaring die voor vrouwen en mannen in grote lijnen gelijk verloopt. Een orgasme duurt niet langer dan een paar seconden en wordt gevoeld als een korte kramptoestand of, beter nog, als een snelle reeks spiersamentrekkingen over het hele lichaam, en totale ontspanning daarna. Bij geslachtsrijpe mannen gaat het orgasme vergezeld van het lozen van zaadvocht (de ejaculatie). Omdat vrouwen geen zaadvocht maken, hebben ze ook geen ejaculatie. In ieder ander opzicht verloopt het fysiologisch proces bij beide seksen min of meer gelijk. (Zie ook ‘De mannelijke seksuele respons’).

Mannen en vrouwen ervaren een orgasme ongeveer op dezelfde manier. Vrouwen kunnen echter gemakkelijker enkele orgasmes na elkaar krijgen. Dit komt bij mannen maar een enkele maal voor, en dan vooral als ze jong zijn. Bij vrouwen echter is het heel normaal.

Er is nóg een verschil: terwijl mannen een orgasme vrijwel altijd op dezelfde manier ervaren, kunnen vrouwen een orgasme op meerdere manieren beleven. Sommige vrouwen hebben een kort en weinig intens orgasme; bij anderen duurt het langer en wordt het heel sterk gevoeld. En een en dezelfde vrouw kan merken hoe ze per keer verschillend reageert. De fysiologische processen die aan deze varianten ten grondslag liggen blijven echter altijd gelijk.

Bij vrouwen begint een orgasme met een aantal sterke, ritmische samentrekkingen van het onderste derde deel van de vagina, dat door Masters en Johnson het orgasme-plateau wordt genoemd. De eerste samentrekkingen, het aantal varieert van drie tot 15, duren bij elkaar nauwelijks een seconde. Vervolgens worden ze zwakker en neemt de tussenliggende tijd toe. Haast tegelijkertijd begint de baarmoeder samen te trekken. Deze baarmoedersamentrekkingen zijn echter onregelmatig. Ze beginnen bovenin en zakken langzaam af naar beneden, min of meer als de samentrekkingen in het eerste stadium van een bevalling. Ook de rectumsluitspieren kunnen een paar keer samentrekken, tegelijk met het orgasme-plateau. De algemene spierspanning is groot, niet alleen in het hele gebied van de onderbuik, maar ook in andere delen van het lichaam, bijvoorbeeld in de nek, de armen, de handen, de benen en de voeten. Hartslag en bloeddruk stijgen nog iets boven het in de plateaufase bereikte niveau en er wordt heel snel geademd. De intensiteit van al deze lichaamsreacties hangt natuurlijk af van de intensiteit en duur van de seksuele spanning.


VERANDERINGEN IN DE INWENDIGE GESLACHTSORGANEN


3.  De ontspanning

Na het orgasme duurt het even voordat de geslachtsorganen (en daarmee het gehele lichaam) weer worden zoals ze waren in niet-opgewonden toestand. In deze zogenaamde ontspanningsfase verdwijnt het bloed snel uit het weefsel van het onderste derde deel van de vagina (het orgasme-plateau). De grote en kleine schaamlippen krijgen weer de vorm en kleur van vóór de opwindingsfase. De clitoris komt onder het clitoriskapje vandaan. Ook de baarmoeder slinkt weer tot normale grootte en zakt vanuit haar opgetrokken positie naar beneden, het tent- of balloneffect in het bovenste tweederde deel van de vagina verdwijnt. De eerder genoemde sex-blos verdwijnt. De tepels en de borsten zelf krijgen langzaam weer hun normale vorm. Tegelijk met het loslaten van de spierspanning wordt de hartslag minder snel en daalt de bloeddruk. Ook de ademhaling wordt weer normaal.

Een opmerkelijk punt is dat vrouwen, in tegenstelling tot mannen, blijkbaar geen ‘refractaire periode’ hebben, of dat deze tenminste minder duidelijk is. Bij voortzetting of hervatting van de prikkeling kunnen vrouwen vaak direct na het eerste orgasme een tweede of derde orgasme krijgen. Veel vrouwen zijn in staat om snel na elkaar enkele orgasmes te krijgen. Het spreekt vanzelf dat de hier beschreven ontspanningsfase pas na het laatste orgasme begint.

De seksuele respons bij de oudere vrouw

Nog altijd wordt door veel mensen gedacht dat een vrouw na de menopauze haar seksuele reactievermogen verliest. Andere mensen vinden dat een oudere vrouw geen geslachtsgemeenschap meer hoort te hebben, achten het ongepast. Naarmate de mythen over seksualiteit uit vroeger tijden worden vervangen door moderne wetenschappelijke kennis, begint dit soort vooroordelen gelukkig te verdwijnen. Vrouwen noch mannen hoeven van seksuele relaties af te zien alleen maar omdat ze ouder worden. De hier beschreven seksuele respons blijft in grote lijnen gelijk. Natuurlijk raken oudere mensen wat van hun vroegere kracht kwijt en worden hun reacties wat langzamer.

Bij een vrouw zijn er bovendien wat veranderingen in de geslachtsorganen die haar respons kunnen beïnvloeden. De duidelijkste verandering betreft het functioneren van de vagina. Het vochtig worden van de vagina - bij jonge vrouwen een kwestie van 15 á 30 seconden - duurt bij de oudere vrouw een paar minuten; dikwijls produceert ze bovendien veel minder vocht. De vaginawand wordt dunner en raakt de elasticiteit van vroeger kwijt als gevolg van hormoontekort. Door dit tekort aan te vullen (hormonale substitutietherapie), komt er doorgaans verbetering in deze toestand. Bij een te droge vagina kan een glijmiddel worden gebruikt. Omdat na de menopauze de baarmoeder kleiner (atrofisch) wordt, trekt deze zich bij seksuele opwinding geleidelijk minder sterk omhoog. Als gevolg hiervan wordt ook het tent- of balloneffect in het bovenste tweederde deel van de vagina minder. De spiersamentrekkingen bij een orgasme worden minder intens en geringer in aantal. De ontspanningsfase duurt veel korter.

Geen van deze eventuele lichamelijke veranderingen hoeven van invloed te zijn op het plezier dat men aan sex beleeft. Vrouwen die altijd seksueel actief zijn geweest kunnen dat tot op hoge leeftijd blijven.

[Sex Atlas] [Inhoud] [Wrd. voor. - bewerkers] [Inleiding] [I - Het mensel. lichaam] [Proces v. seks. different.] [Anatom. ontwikkeling] [De rol van hormonen] [Lichaam van de man] [Lichaam van de vrouw] [Mensel. voortplanting] [Enk. licham. problemen] [II - Seksueel gedrag] [III - Seks. en maatsch.] [Literatuurlijst]